Kahramanmaraş’ın köklü çarşı kültüründe iz bırakan geleneksel mesleklerden biri olan köşkerlik, değişen üretim yöntemleri ve seri imalatın yaygınlaşmasıyla birlikte giderek unutuluyor. Deriyi işleyerek ayakkabı, yemeni ve çizme gibi ürünleri el emeğiyle hazırlayan ustalara geçmişte “köşker” adı veriliyordu.
Sanayileşmenin henüz yaygınlaşmadığı dönemlerde insanların ayakkabı ihtiyacının önemli bölümü küçük atölyelerde karşılanıyordu. Köşkerler yalnızca ayakkabı tamir etmiyor, bir ayakkabının üretim sürecini baştan sona kendi el emeğiyle gerçekleştiriyordu.
Deri seçimiyle başlayan üretim; ölçü alma, kesim, biçimlendirme, kalıba oturtma, dikim ve tabanın hazırlanması gibi aşamalardan geçiyordu. Ortaya çıkan ürünün sağlamlığı ve rahatlığı ise doğrudan ustanın tecrübesine bağlıydı.
KÖŞKERLİK EL EMEĞİNE DAYANAN BİR ZANAATTI
Köşkerlik, günümüzdeki ayakkabı tamirciliğinden daha kapsamlı bir meslek olarak biliniyordu. Köşker ustaları, kullanılacak deriden ayakkabının kalıbına kadar üretimin hemen her aşamasında görev alıyordu.
Ayakkabının yüz kısmı hazırlanıyor, parçalar tek tek kesiliyor ve dikiş işlemleri gerçekleştiriliyordu. Ardından taban ile üst bölüm birleştirilerek ürün kullanıma hazır hale getiriliyordu.
Üretimde makinelerden çok ustanın eli, bilgisi ve tecrübesi belirleyici oluyordu. Bu nedenle her ustanın kendine özgü çalışma yöntemi ve işçilik anlayışı bulunuyordu.
Köşkerler aynı zamanda yıpranan ayakkabıların onarımını da gerçekleştiriyordu. Sökülen dikişlerin yenilenmesi, tabanın değiştirilmesi ve kullanılabilir durumdaki ayakkabıların yeniden değerlendirilmesi mesleğin önemli parçaları arasında yer alıyordu.
MESLEK USTA ÇIRAK GELENEĞİYLE YAŞATILIYORDU
Köşkerliğin en dikkat çeken özelliklerinden biri mesleki bilginin usta-çırak ilişkisiyle aktarılmasıydı.
Küçük yaşlarda bir köşker dükkânında çalışmaya başlayan çıraklar, mesleği doğrudan ustalarının yanında öğreniyordu. İlk aşamada kullanılan malzemeleri ve aletleri tanıyan çıraklar, zaman içerisinde kesim, dikim ve kalıp hazırlama gibi daha fazla ustalık isteyen işleri yapmaya başlıyordu.
Meslekte belirli bir tecrübeye ulaşan çıraklar kalfalığa, uzun yıllar boyunca gerekli bilgi ve beceriyi kazanan kalfalar ise ustalığa yükseliyordu.
Böylece yalnızca ayakkabı yapım teknikleri değil, yüzyıllar içerisinde oluşan esnaf kültürü ve meslek ahlakı da yeni kuşaklara aktarılıyordu.
KAHRAMANMARAŞ ÇARŞILARINDA KÖŞKERLERİN İZİ
Kahramanmaraş’ın geleneksel çarşı yaşamında deri işçiliği ve ayakkabıcılık önemli meslekler arasında yer alıyordu. Seri üretimin bugünkü kadar yaygın olmadığı yıllarda köşker dükkânları günlük hayatın ihtiyaçlarına doğrudan cevap veriyordu.
Vatandaşlar ayakkabılarını hazır almak yerine ustalara yaptırabiliyor, ihtiyaçlarına ve ayak ölçülerine göre ürün hazırlatabiliyordu.
Köşkerlerin ürettiği ayakkabıları fabrikasyon ürünlerden ayıran en önemli özelliklerden biri de el işçiliğiydi. Üretimin birçok aşamasının elle yapılması nedeniyle her ürün ustanın emeğini ve tecrübesini taşıyordu.
Bu yönüyle köşker dükkânları yalnızca üretim yapılan iş yerleri değil, Kahramanmaraş'ın geleneksel esnaf hayatının da parçaları arasında bulunuyordu.
SERİ ÜRETİM KÖŞKERLİĞİ GERİ PLANDA BIRAKTI
Sanayileşmeyle birlikte ayakkabı sektöründe yaşanan dönüşüm, köşkerlik mesleğini de doğrudan etkiledi.
Fabrikaların kısa sürede yüksek miktarda ürün üretebilmesi ve hazır ayakkabıların yaygınlaşması, el emeğine dayalı üretimin rekabet gücünü azalttı.
Tüketim alışkanlıklarının değişmesi de bu süreci hızlandırdı. Eskiden uzun süre kullanılan ayakkabıların tamir edilerek yeniden değerlendirilmesi yaygınken, hazır ürünlere ulaşımın kolaylaşmasıyla tamir kültürü de giderek zayıfladı.
Bunun sonucunda köşker dükkânlarının sayısı zaman içerisinde azalırken, mesleği geleneksel yöntemlerle sürdüren ustalar da giderek daha az görünür hale geldi.
KÖŞKERLİK KÜLTÜREL MİRASIN BİR PARÇASI
Köşkerlik günümüzde eski ekonomik önemini büyük ölçüde kaybetmiş olsa da Kahramanmaraş’ın geleneksel üretim kültürünün izlerini taşıyor.
Deri işçiliği, el emeği, ustalık ve uzun yıllara dayanan tecrübenin birleştiği meslek, geçmişte insanların günlük ihtiyaçlarının nasıl karşılandığını göstermesi bakımından da önem taşıyor.
Usta-çırak ilişkisiyle kuşaktan kuşağa aktarılan köşkerlik, aynı zamanda geleneksel esnaf kültürünün hafızasını yansıtıyor.
Teknolojinin üretim süreçlerini değiştirdiği, fabrikasyon ürünlerin günlük hayatın hemen her alanına girdiği günümüzde köşkerlik gibi meslekler artık daha çok kültürel miras açısından öne çıkıyor.
Kahramanmaraş’ın eski çarşılarında yıllarca sürdürülen bu zanaat, kentin üretim geleneğini ve geçmişteki gündelik yaşamını anlatan mesleklerden biri olarak hafızalardaki yerini koruyor.
